Jesteś tutaj: Strona główna / BOGATYNIA / O gminie / Historia / Bogatynia XVIII- XX stulecie




Bogatynia XVIII- XX stulecie

Data publikacji:

21 Grudzień 2009

Autor publikacji:

Ryszard Zawadzki

Bogatynia – od XVIII do XX stulecia

Podczas wojny północnej, prowadzonej przez Augusta II, elektora Saksonii i króla Polski od 1697 roku, przeciwko Karolowi XII królowi Szwecji , w Bogatyni stacjonowały oddziały szwedzkie, które plądrowały wieś w poszukiwaniu żywności. Wielu Bogatynian zginęło w szeregach armii saskiej w latach 1733-1734 kiedy to toczyła się wojna Augusta III Sasa przeciwko Stanisławowi Leszczyńskiemu. Ogromne ciężary, głównie ciężkie kontrybucje, dotknęły Bogatynię w czasach wojen śląskich, szczególnie podczas III zwanej siedmioletnią (1756-1763). Codziennością były rekwizycje żywności i rabunki których dokonywały wojska pruskie i austriackie.
Nieobce Bogatyni były również echa wojen napoleońskich. W lecie 1813 roku we wsi stacjonowały oddziały VIII korpusu armii napoleońskiej, którym dowodził książę Józef Poniatowski. W Bogatyni Górnej stacjonował jedenasty regiment ułanów gen. Józef Tolińskiego, byli także huzarzy pod dowództwem hrabiego Krasińskiego. Siedemnastego sierpnia 1813 roku oddziały Jana Nepomucena Umińskiego stoczyły zwycięską potyczkę z oddziałami Austriaków, na polach między Bogatynią a Frydlantem. W końcu sierpnia oddziały armii francuskiej odeszły na zachód zmierzając pod Lipsk, natomiast za armią Napoleona przyszły tutaj wielotysięczne oddziały armii rosyjskiej. Siódmego września 1813 roku w Bogatyni stacjonował duży oddział jazdy, natomiast w październiku i listopadzie mieszkańcy Bogatyni byli świadkami przemarszu wielu rosyjskich jednostek. Stacjonowało tutaj nawet 119 Baszkirów, którzy swoim skromnym wyglądem lecz i ogromnym posłuszeństwem wobec dowódców, wzbudzali szczególne zainteresowanie. W kronice Bogatyni Rösler wspomina, że ogólne umundurowanie i uzbrojenie armii rosyjskiej było skromne, a żołnierze ci zadawalali się byle czym, dlatego też stanowili sensację i budzili podziw dla swego posłuszeństwa, zdyscyplinowania i ofiarności.
Oprócz obciążeń związanych z toczącymi się wojnami mieszkańcy Bogatyni nie ustrzegli się też wielu klęsk żywiołowych i pożarów. Kronikarskie zapisy mówią o groźnych powodziach które nawiedziły wieś, szczególnie w latach 1703 i 1804. Żołnierze walczących armii przynosili tutaj zarazy i liczne choroby które dziesiątkowały Bogatynian, zwłaszcza w latach 1633 i 1799. Bardzo groźne okazały się pożary które strawiły wiele gospodarstw w latach 1799, 1800 i 1847.
Jak już wspomniano dominującą gałęzią rzemiosła w Bogatyni od XVII wieku było tkactwo chałupnicze. Dzięki intensywnej produkcji płócienniczej w XVIII wieku powstała w Bogatyni zamożna warstwa kupiecka. Już w 1725 roku czynnych było aż 615 krosien. Obok warsztatów produkujących płótna lniane funkcjonowały także wytwórnie wstążek. W produkcji i handlu płótnem przodowała bogatyńska rodzina Krusche. Świadectwem świetności i rozwoju rzemiosła tkackiego w Bogatyni są pochodzące z przełomu XVIII i XIX wieku domy o konstrukcji przysłupowo-zrębowej z charakterystyczną drewnianą konstrukcją widoczną na zewnątrz. Wielkość i okazałość domów uzależniona była od zasobności właścicieli. Oprócz samej konstrukcji charakterystycznym elementem domów przysłupowych był kamienny portal drzwiowy, zaopatrzony w kartusz z wyrytymi monogramami właścicieli i datą budowy domu.
W latach trzydziestych XIX wieku nadszedł zmierzch tkactwa chałupniczego, w Bogatyni zaczęła się rozwijać produkcja tkanin bawełnianych, przede wszystkim katunu i nankinu. Bogatyńscy wytwórcy – Leupoltowie, Appeltowie i rodzina Preibischów stali się potentatami w dziedzinie produkcji tkanin kanutowych. Bogatynia, obok miasta Ebersbach produkowała tego płótna najwięcej. Od 1845 roku Johan Dawid Preibisch rozpoczął w Bogatyni produkcję tkanin półbawełnianych i szybko zwiększał ich produkcję. Przełomowym momentem w dziedzinie rozwoju tkactwa w Bogatyni było sprowadzenie w 1859 roku pierwszego mechanicznego warsztatu tkackiego przez Carla Augusta Preibischa. Fakt ten zapoczątkował proces industrializacji wsi. Trzy lata później w Bogatyni powstała pierwsza mechaniczna tkalnia. W 1875 roku we wsi wymienianych jest już 11 fabryk włókienniczych. Do 1909 roku liczba przedsiębiorstw tkackich wzrosła do 13, oprócz tego działały również w dużej liczbie ręczne warsztaty bogatyńskich rzemieślników. Duże zasługi w kwestii rozwoju wsi miała wspomniana już rodzina Preibischów. W 1866 roku Karol August Preibisch wybudował w Bogatyni wodociąg, następnie basen kąpielowy, cegielnię. Był również fundatorem osiedla mieszkaniowego dla pracowników. W 1864 roku za sprawą K.A. Preibischa powstał zakład gazowniczy. W 1868 roku na ulicach pojawiły się lampy gazowe. Bogatyński fabrykant założył jedną z pierwszych w Saksonii jednostkę ochotniczej straży pożarnej. W 1872 roku powołał do życia przedszkole dla dzieci.
Do połowy XIX w. żeby przedostać się na drugi brzeg potoku płynącego przez wieś mieszkańcy przechodzili brodami lub używali kładek. Pierwszy drewniany most powstał w roku 1826, następne w latach 1831-1851. Natomiast pierwszy żelazny most ufundował Karol August Preibisch . Most zlokalizowany został vis a vis domu fabrykanta. Pierwszym kto przejechał przez nowy most był król Saksonii Jan, który gościł w Bogatyni 15 sierpnia 1869 roku.
Świadectwem szybkiego zindustrializowania wsi jest również działalność rodziny Rolle. W 1861 roku Beniamin Rolle przejął małą destylatornię w Bogatyni, którą przekształcił w szybkim czasie w zakład owocowo-warzywny i winiarski. Na początku XX wieku firma Rolle była jednym z najsłynniejszych tego typu zakładów w Niemczech.
Omawiając historię Bogatyni nie można pominąć początków eksploatacji węgla brunatnego. Pierwsze próby wydobywania węgla rozpoczęły się w 1790 roku na terenie Zatonia. Dopiero w latach 1836-1869 wydobywanie węgla stało się faktem. Jeden po drugim powstawały szyby wydobywcze, szczególnie w momencie rozwoju przemysłu na terenie wsi. Wydobywcy powołali do życia „Związek Herkules”, przekształcony następnie w „Towarzystwo Akcyjne Herkules”. Zakupione zostały tereny bogate w złoża węgla i uruchomiona została elektrownia w Hirschfelde. Elektrownia działała od 1897 roku, ale dopiero od roku 1908 była ona zasilana węglem wydobywanym metodą odkrywkową.
Rozwój wsi na przełomie XIX i XX wieku spowodował doprowadzenie tutaj linii kolejowej. Oczywiście inicjatorem pomysłu i przewodniczącym komitetu budowy był Karl August Preibisch. Uroczyste otwarcie linii Saksońskiej Kolei Wąskotorowej łączącej Żytawę z Bogatynią odbyło się w 1884 roku. Długość trasy liczyła 13,6 km, po drodze pociąg zatrzymywał się na 4 przystankach.
W panoramie Bogatyni z początku XX wieku, oprócz kominów licznych fabryk dominują dwie wieże kościołów. Historia powstania pierwszego z nich, kościoła p.w. Piotra i Pawła została już opisana. Drugi, neogotycki kościół p.w. Najświętszej Marii Panny został zbudowany dla bogatyńskich katolików w latach 1863-1866 według projektu C.A. Schramma z Żytawy. Powstała w Bogatyni parafia katolicka, która oprócz bogatynian zrzeszała także wiernych z okolicznych miejscowości.
Pierwsze 45 lat wieku XX to okres dobrych i złych dni w historii Bogatyni. Pierwsza wojna światowa odcisnęła tutaj swoje piętno, wielu mieszkańców powołanych zostało do służby wojskowej i wysłanych na front, żywność była racjonowana w systemie kartkowym. Po wojnie, w Niemczech wybuchła inflacja, co również niekorzystnie wpłynęło na rozwój wsi i życie mieszkańców. W 1929 roku rozpoczął się światowy kryzys gospodarczy. Dotknął on także Bogatynię, w której upadło kilka zakładów przemysłowych. Zamknięta została największa we wsi fabryka Preibischa. Pozostali właściciele gwałtownie zmniejszali produkcję a tym samym i zatrudnienie. Dojście do władzy w Niemczech partii nazistowskiej na krótko ustabilizowało sytuację gospodarczą na terenie całych Niemiec – także w Bogatyni.
Bogatynia nie ucierpiała na skutek działań zbrojnych w czasie II wojny światowej. Latem 1945 roku „Worek Żytawski” a więc i jego centralna wieś Reichenau znalazł się w granicach Rzeczypospolitej Polskiej. Nadszedł czas NASZEJ POLSKIEJ BOGATYNI.